Thực phẩm siêu chế biến có hại không kém thuốc lá

Nhận định của các nhà khoa học từ ba trường đại học Mỹ cho hay thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods – UPFs) và thuốc lá đều được tạo ra nhằm kích thích hành vi tiêu thụ và tạo ra sự lệ thuộc, đồng thời gây ra những hệ lụy sức khỏe diện rộng cho cộng đồng.

Tác hại rõ ràng

UPFs là nhóm thực phẩm được sản xuất công nghiệp, thường sử dụng chất nhũ hóa, phẩm màu và hương liệu nhân tạo. Chúng hiện phổ biến trên toàn cầu, bao gồm các sản phẩm như nước ngọt, đồ ăn nhẹ đóng gói sẵn, khoai tây chiên, bánh quy.

Theo công trình nghiên cứu của các học giả thuộc Đại học Harvard, Đại học Michigan và Đại học Duke, có những điểm tương đồng rõ rệt giữa quy trình sản xuất UPFs và thuốc lá. Cụ thể, các nhà sản xuất đều tìm cách tối ưu “liều lượng” tiêu thụ và tốc độ tác động của sản phẩm lên các cơ chế khen thưởng trong cơ thể con người.

Nghiên cứu này tổng hợp dữ liệu từ các lĩnh vực khoa học về nghiện, dinh dưỡng và lịch sử y tế công cộng. Kết quả được công bố ngày 3-2 trên tạp chí y học Milbank Quarterly.

Các tác giả cho rằng những thông điệp tiếp thị như “ít béo” hay “không đường” gắn trên bao bì thực phẩm siêu chế biến có thể được xem là hình thức “tẩy rửa sức khỏe” (health washing), làm chậm quá trình quản lý của cơ quan chức năng.

Cách tiếp cận này được ví với việc quảng cáo đầu lọc thuốc lá vào những năm 1950 như một cải tiến bảo vệ sức khỏe, dù trên thực tế mang lại rất ít lợi ích đáng kể.

“Phần lớn thực phẩm siêu chế biến có nhiều đặc điểm giống thuốc lá hơn là các loại rau quả ít qua chế biến, vì vậy cần được quản lý tương xứng với những rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng mà chúng gây ra”, nhóm nghiên cứu kết luận.

Giáo sư Ashley Gearhardt, nhà tâm lý học lâm sàng chuyên về nghiện học tại Đại học Michigan, đồng tác giả nghiên cứu, cho biết nhiều bệnh nhân của bà cũng tự nhận thấy sự tương đồng này.

“Họ cảm thấy bị lệ thuộc vào những sản phẩm đó, luôn thèm muốn chúng. Trước đây họ hút thuốc lá, còn bây giờ thói quen đó chuyển sang nước và bánh ngọt. Họ biết điều này gây hại cho sức khỏe, muốn bỏ nhưng không thể”, bà nói.

Theo bà, tranh luận xoay quanh UPFs phản ánh một mô hình quen thuộc trong nghiên cứu về chứng nghiện. Ban đầu, xã hội thường quy trách nhiệm cho cá nhân, cho rằng chỉ cần sử dụng điều độ.

Tuy nhiên, theo thời gian, khoa học dần nhận diện được những cách thức mà ngành công nghiệp có thể tác động để tạo ra các sản phẩm dễ gây lệ thuộc.

Các tác giả lưu ý rằng thực phẩm, không giống thuốc lá, là nhu cầu thiết yếu để duy trì sự sống. Chính điều này khiến việc can thiệp trở nên cấp thiết hơn, bởi con người rất khó “tách mình” khỏi môi trường thực phẩm hiện đại.

Bà Gearhardt cho rằng hoàn toàn có thể phân biệt giữa các loại UPFs gây hại và những thực phẩm khác, tương tự cách đồ uống có cồn được phân loại riêng so với các loại đồ uống thông thường.

Bài nghiên cứu cũng lập luận rằng UPFs đáp ứng những “tiêu chí đã được thiết lập” để xem xét một chất có tính gây nghiện hay không. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng tác hại của UPFs đối với sức khỏe là điều rõ ràng, ngay cả khi không xét đến yếu tố gây nghiện.

 Nguy cơ bị “đẩy đi quá xa”

Nhóm nghiên cứu đề xuất có thể rút ra bài học từ các chính sách kiểm soát thuốc lá, bao gồm kiện tụng, hạn chế quảng cáo và các biện pháp can thiệp mang tính hệ thống, nhằm giảm thiểu tác hại liên quan đến thực phẩm siêu chế biến.

Theo đó, các nỗ lực y tế công cộng cần chuyển trọng tâm từ trách nhiệm cá nhân sang trách nhiệm của ngành công nghiệp thực phẩm.

Tuy nhiên, Giáo sư Martin Warren, Giám đốc khoa học của Viện Quadram – trung tâm nghiên cứu thực phẩm chuyên sâu – cho rằng dù tồn tại những điểm tương đồng giữa UPFs và thuốc lá, việc so sánh này có nguy cơ bị “đẩy đi quá xa”.

Ông đặt câu hỏi liệu UPFs có thực sự gây nghiện về mặt dược lý như nicotine hay chủ yếu khai thác thói quen tiêu dùng, cơ chế khen thưởng học được và sự tiện lợi.

Bên cạnh đó, theo ông, cần làm rõ liệu các tác động tiêu cực đến sức khỏe xuất phát từ bản thân thành phần của UPFs hay do chúng thay thế các thực phẩm nguyên bản giàu chất xơ, vi chất dinh dưỡng và hợp chất thực vật có lợi.

“Sự phân biệt này rất quan trọng, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến việc nên áp dụng các biện pháp quản lý tương tự kiểm soát thuốc lá, hay ưu tiên nâng cao chất lượng khẩu phần ăn, cải tiến công thức sản phẩm và đa dạng hóa hệ thống thực phẩm”, ông Warren nhận định.

Trong khi đó, Tiến sĩ Githinji Gitahi, Tổng giám đốc Amref Health Africa, cho rằng nghiên cứu này củng cố những cảnh báo ngày càng gia tăng trong lĩnh vực y tế công cộng, đặc biệt tại châu Phi – nơi các tập đoàn tìm thấy “điểm giao thoa thuận lợi và sinh lợi” giữa quản lý nhà nước còn lỏng lẻo đối với các sản phẩm có hại và sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng.

“Điều này tạo ra những áp lực mới, hoàn toàn có thể phòng ngừa, lên các hệ thống y tế vốn đã quá tải. Nếu không có các biện pháp can thiệp do khu vực công dẫn dắt nhằm đối phó với gánh nặng ngày càng lớn của các bệnh không lây nhiễm, chúng ta sẽ đứng trước nguy cơ hệ thống y tế bị quá tải nghiêm trọng”, ông cảnh báo.