Xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc: Cạnh tranh chuyển sang chất lượng, tiện lợi và thương hiệu

Nhu cầu nâng cấp tiêu dùng và sự bùng nổ của phân khúc trung, cao cấp

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, sau nhiều thập kỷ tăng trưởng nhanh, sản lượng thủy sản nội địa của Trung Quốc đã qua thời kỳ bùng nổ. Sản lượng khai thác tự nhiên giảm từ năm 2013, trong khi khả năng mở rộng diện tích nuôi trồng đang tiến gần giới hạn. Bối cảnh này khiến nhập khẩu giữ vai trò ngày càng quan trọng nhằm bù đắp nguồn cung trong nước, đặc biệt là các mặt hàng cao cấp và nguyên liệu chế biến. Trong nửa đầu năm 2026, Trung Quốc đã nhập khẩu khoảng 2,31 triệu tấn thủy sản, trị giá 10,1 tỷ USD, tăng 6% về khối lượng và 0,3% về giá trị.

Đáng chú ý, động lực nhập khẩu hiện chuyển dịch rõ rệt từ nhu cầu nhập nguyên liệu để gia công tái xuất sang phục vụ trực tiếp cho thị trường nội địa. Tỷ lệ người tiêu dùng có thu nhập cao tăng nhanh đã thúc đẩy mạnh mẽ các mặt hàng trung và cao cấp như cá hồi, cua hoàng đế, tôm hùm cũng như các loại thủy sản tươi sống.

Năm 2025, Na Uy chiếm 77% và Chile chiếm 17% nguồn cung cá hồi nhập khẩu vào Trung Quốc. Ở phân khúc cua, giá trị nhập khẩu tăng 53%, trong đó Nga chiếm gần 58% nhờ mặt hàng cua hoàng đế. Tôm hùm cũng ghi nhận mức tăng trưởng giá trị 47%, với Việt Nam dẫn đầu thị phần (36%), tiếp theo là Australia (18%) và Canada (17%). Nhờ lợi thế vị trí địa lý và khả năng giao hàng sống trong thời gian ngắn, Việt Nam nắm giữ ưu thế vượt trội tại khu vực miền Nam Trung Quốc.

Song song đó, các sản phẩm thuộc phân khúc đại chúng vẫn giữ vị trí then chốt. Tôm tiếp tục là một trong những mặt hàng nhập khẩu lớn nhất (giá trị năm 2025 tăng 27% so với 2021), với nguồn cung chủ yếu từ Ecuador, Ấn Độ và Việt Nam. Với cá tra, gần như toàn bộ lượng nhập khẩu của Trung Quốc đến từ Việt Nam. Nhờ giá thành hợp lý và phù hợp với kênh ăn uống bình dân, cá tra đã thâm nhập sâu vào hệ thống nhà hàng và tiêu dùng phổ thông. Dù khối lượng nhập khẩu có sự điều chỉnh sau giai đoạn đỉnh điểm 2016-2022, quy mô thị trường vẫn duy trì ở mức cao.

Thay đổi thói quen tiêu dùng và áp lực cạnh tranh mới

Cùng với sự phát triển kinh tế, thói quen tiêu dùng thủy sản của người dân Trung Quốc đang thay đổi sâu sắc. Dù cá vẫn chiếm 53% cơ cấu tiêu thụ (chủ yếu là cá nước ngọt), thị trường đã phân hóa thành nhiều dạng sản phẩm khác nhau. Thủy sản sống tiếp tục được ưa chuộng ở miền Nam; thủy sản tươi, ướp lạnh phát triển mạnh ở các thành phố lớn ven biển; còn thủy sản đông lạnh được chấp nhận rộng rãi hơn tại miền Bắc và các vùng nội địa.

Đặc biệt, nhóm sản phẩm sơ chế, tẩm ướp, chế biến sẵn và ăn liền đang tăng trưởng bứt phá. Giới trẻ Trung Quốc coi thủy sản là nguồn đạm lành mạnh nhưng lại ngại mất thời gian làm sạch, ngại xương và mùi tanh. Do đó, các sản phẩm đã sơ chế, cắt miếng (portion) hoặc chế biến sẵn theo phong cách nhà hàng rất được ưa chuộng. Thị trường thủy sản chế biến tại đây tăng trưởng bình quân trên 15%/năm trong 5 năm qua và dự báo quy mô sẽ vượt 200 tỷ NDT vào năm 2025, chiếm khoảng một phần ba thị trường thực phẩm chế biến sẵn.

Dư địa tăng trưởng của thị trường vẫn còn rất lớn. Lượng thủy sản tiêu thụ tại hộ gia đình Trung Quốc hiện mới đạt khoảng 21 gram/người/ngày (tính cả phần không ăn được như vỏ), thấp hơn nhiều so với mức khuyến nghị 50 gram/người/ngày trong hướng dẫn dinh dưỡng quốc gia. Dù vậy, người tiêu dùng ngày càng khắt khe hơn khi chú trọng đến độ tươi, nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn bền vững và chất lượng đồng đều.

Kênh phân phối cũng chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ. Chợ đầu mối chịu nhiều áp lực, nhường chỗ cho sự phát triển của thương mại điện tử, livestream, bán hàng qua KOLs/KOCs và các nền tảng số. Doanh nghiệp kinh doanh thủy sản có xu hướng chuyển sang mô hình tinh gọn, tận dụng gia công OEM, logistics và kênh bán hàng bên thứ ba. Cuộc đua trên thị trường đã chuyển từ “ai có hàng rẻ hơn” sang “ai có chất lượng ổn định, tiêu chuẩn tốt hơn và thương hiệu mạnh hơn”.

Tuy nhiên, thị trường vẫn đối mặt với nhiều thách thức như biến động kinh tế toàn cầu, rào cản thương mại và sự gia tăng nguồn cung khiến cạnh tranh giá trở nên gay gắt. Tại thị trường nội địa, các sản phẩm nhập khẩu như tôm và cá tra phải cạnh tranh trực tiếp với nguồn cung trong nước trong bối cảnh người tiêu dùng vẫn thắt chặt chi tiêu. Biên lợi nhuận của các nhà nhập khẩu đang mỏng dần dưới áp lực tồn kho và giá cả. Dù vậy, Trung Quốc vẫn là thị trường giàu tiềm năng nếu doanh nghiệp Việt Nam xác định đúng phân khúc và dòng sản phẩm phù hợp.

Lê Thu

Nguồn Tạp chí Kinh tế Tài Chính